TIÊU CHUẨN KỸ THUẬT: NỀN TẢNG QUẢN TRỊ ATTP DỰA TRÊN NGUY CƠ

Tiêu chuẩn kỹ thuật: Ngày Tiêu chuẩn Thế giới (14/10) năm nay diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đang tích cực thảo luận, đóng góp ý kiến nhằm hoàn thiện Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi). Đây là thời điểm quan trọng để nhìn nhận lại vai trò của hệ thống tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật trong đổi mới phương thức quản lý an toàn thực phẩm (ATTP), hướng tới chuyển dịch từ quản lý nặng về thủ tục hành chính sang quản trị dựa trên bằng chứng khoa học và nguy cơ thực tế.

Với vai trò là tổ chức xã hội – nghề nghiệp quy tụ các chuyên gia, nhà khoa học trong lĩnh vực ATTP, Hội Khoa học Kỹ thuật An toàn Thực phẩm Việt Nam (VINAFOSA) cho rằng, tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật không chỉ là công cụ thiết lập yêu cầu về chất lượng, an toàn, mà còn là nền tảng để cụ thể hóa các nguyên tắc quản trị rủi ro, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Tiêu chuẩn kỹ thuật và quy chuẩn kỹ thuật: Từ căn cứ khoa học đến công cụ quản lý nguy cơ

Trong bối cảnh chuỗi cung ứng thực phẩm ngày càng phức tạp, việc kiểm soát ATTP không thể chỉ dựa vào cảm quan, kiểm tra thủ tục hoặc xử lý vi phạm sau khi sự cố xảy ra. Các mối nguy về vi sinh vật, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng, phụ gia và các chất ô nhiễm khác đòi hỏi phải được nhận diện, đánh giá và kiểm soát bằng phương pháp khoa học, dữ liệu đáng tin cậy và các ngưỡng an toàn phù hợp.

Trong hệ thống quản lý ATTP, tiêu chuẩn quốc gia (TCVN), quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN), cùng các tiêu chuẩn và hướng dẫn quốc tế như ISO và Codex Alimentarius, có vai trò bổ trợ cho nhau trong việc thiết lập căn cứ kỹ thuật, thống nhất phương pháp đánh giá và nâng cao khả năng kiểm soát nguy cơ.

Cụ thể, hệ thống này góp phần thực hiện ba chức năng quan trọng:

Thứ nhất, xác lập căn cứ khoa học để kiểm soát các mối nguy. Các giới hạn tối đa cho phép đối với dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng và các chất ô nhiễm; các yêu cầu về vi sinh vật; cùng những thông số liên quan đến an toàn thực phẩm giúp cơ quan quản lý và doanh nghiệp có cơ sở thống nhất để đánh giá mức độ phù hợp của sản phẩm. Những giá trị như giới hạn dư lượng tối đa (MRL) hay lượng ăn vào hằng ngày chấp nhận được (ADI) cần được áp dụng đúng phạm vi, trên cơ sở đánh giá khoa học và quy định hiện hành.

Thứ hai, nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm của các bên. Các yêu cầu về ghi nhãn, thành phần, sử dụng phụ gia, phương pháp thử và công bố thông tin giúp doanh nghiệp thực hiện đúng nghĩa vụ, đồng thời tạo điều kiện để người tiêu dùng tiếp cận thông tin cần thiết. Khi các yêu cầu kỹ thuật được xác định rõ ràng, việc giám sát, thanh tra và xử lý vi phạm cũng có cơ sở khách quan hơn.

Thứ ba, tăng cường năng lực kiểm soát thị trường và hội nhập quốc tế. Hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn phù hợp giúp cơ quan quản lý chủ động phát hiện, ngăn chặn sản phẩm không đáp ứng yêu cầu an toàn; đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh, đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật của thị trường nhập khẩu. Việc hài hòa với tiêu chuẩn quốc tế cần được thực hiện trên cơ sở khoa học, phù hợp với điều kiện Việt Nam và các nghĩa vụ quốc tế có liên quan.

Tiêu chuẩn kỹ thuật phải gắn với dữ liệu và hành động trong Quản trị ATTP dựa trên nguy cơ

Một hệ thống tiêu chuẩn dù hoàn thiện đến đâu cũng khó phát huy hiệu quả nếu chỉ dừng lại ở văn bản hoặc được thực thi chủ yếu thông qua kiểm tra định kỳ và lấy mẫu đơn lẻ. Giá trị thực sự của tiêu chuẩn nằm ở khả năng chuyển hóa các yêu cầu kỹ thuật thành hoạt động giám sát, phát hiện, cảnh báo và kiểm soát nguy cơ trong thực tiễn.

Đây là yêu cầu cốt lõi của phương thức quản trị ATTP dựa trên nguy cơ: nguồn lực quản lý cần được ưu tiên cho những sản phẩm, nhóm đối tượng và công đoạn có nguy cơ cao, thay vì phân bổ dàn trải hoặc phụ thuộc quá nhiều vào thủ tục hành chính.

Trong mô hình này, tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật cần được kết nối chặt chẽ với kết quả đánh giá nguy cơ, dữ liệu giám sát thị trường, lịch sử tuân thủ của doanh nghiệp và thông tin truy xuất nguồn gốc. Kết quả kiểm nghiệm không chỉ nhằm xác định một mẫu thực phẩm có đáp ứng yêu cầu hay không, mà còn phải trở thành dữ liệu đầu vào cho việc xác định xu hướng, khoanh vùng nguy cơ, truy tìm nguồn gây mất an toàn và lựa chọn biện pháp can thiệp phù hợp.

Đặc biệt, việc số hóa dữ liệu kiểm nghiệm, chuẩn hóa phương pháp phân tích và kết nối thông tin giữa phòng thử nghiệm, cơ quan quản lý, doanh nghiệp và hệ thống truy xuất nguồn gốc sẽ tạo nền tảng cho cơ chế cảnh báo sớm. Khi dữ liệu được cập nhật, chia sẻ và phân tích kịp thời, cơ quan quản lý có thể chuyển từ phản ứng sau sự cố sang chủ động nhận diện và phòng ngừa nguy cơ.

Tiêu chuẩn vì vậy không chỉ là căn cứ để đánh giá sự phù hợp của sản phẩm, mà còn là nền tảng kỹ thuật cho một hệ thống quản trị ATTP chủ động, minh bạch và có khả năng dự báo.

Tiêu chuẩn kỹ thuật: Luật ATTP sửa đổi cần đồng bộ giữa pháp luật, tiêu chuẩn và thực thi

Quá trình sửa đổi Luật ATTP là cơ hội để thiết kế một khung pháp lý nhất quán hơn, trong đó các nguyên tắc quản trị dựa trên nguy cơ được cụ thể hóa bằng những quy định có thể triển khai và kiểm chứng trong thực tế.

Theo VINAFOSA, bên cạnh việc hoàn thiện các quy định về trách nhiệm của cơ quan quản lý và cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm, cần chú trọng sự đồng bộ giữa quy định pháp luật, hệ thống tiêu chuẩn – quy chuẩn kỹ thuật, năng lực kiểm nghiệm và cơ chế giám sát sau lưu thông.

Trước hết, cần làm rõ căn cứ khoa học và trách nhiệm trong xây dựng, cập nhật các yêu cầu kỹ thuật, bảo đảm các giới hạn an toàn và phương pháp đánh giá được rà soát định kỳ theo tiến bộ khoa học, thực tiễn sản xuất và yêu cầu bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Tiếp đó, cần phát triển cơ chế hậu kiểm theo mức độ nguy cơ, kết hợp giám sát có trọng điểm, lấy mẫu dựa trên đánh giá nguy cơ, phân tích lịch sử tuân thủ và truy xuất nguồn gốc. Kết quả kiểm nghiệm phải được sử dụng để điều chỉnh kế hoạch giám sát, xác định đối tượng cần kiểm soát tăng cường và đánh giá hiệu quả của các biện pháp quản lý.

Đồng thời, cần nâng cao năng lực của hệ thống phòng thử nghiệm, bảo đảm chất lượng và tính tin cậy của kết quả; thúc đẩy chuẩn hóa, số hóa và liên thông dữ liệu; tăng cường hướng dẫn doanh nghiệp áp dụng các tiêu chuẩn phù hợp với quy mô, loại hình sản xuất và mức độ nguy cơ.

Một khung pháp lý hiệu quả không chỉ quy định doanh nghiệp phải tuân thủ điều gì, mà còn phải tạo ra cơ chế để phát hiện sớm sai lệch, khuyến khích phòng ngừa và bảo đảm các biện pháp quản lý được áp dụng tương xứng với mức độ nguy cơ.

VINAFOSA: Kết nối khoa học, chính sách và thực tiễn doanh nghiệp

Hướng tới dấu mốc 25 năm hình thành và phát triển (2001–2026) và Đại hội lần thứ VI, VINAFOSA xác định việc đồng hành cùng quá trình hoàn thiện chính sách, phổ biến tri thức khoa học và hỗ trợ nâng cao năng lực thực hành ATTP là những nhiệm vụ quan trọng trong giai đoạn mới.

Trên cơ sở đó, Hội tập trung vào ba định hướng hành động.

Một là, tăng cường phản biện khoa học và đóng góp chính sách. VINAFOSA tiếp tục phối hợp với Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) và các cơ quan, tổ chức liên quan nhằm cung cấp luận cứ khoa học, đề xuất giải pháp thực tiễn, góp phần hoàn thiện khung pháp lý về ATTP theo hướng quản trị dựa trên nguy cơ.

Hai là, hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực tuân thủ. Hội thúc đẩy hoạt động tư vấn, đào tạo, phổ biến tiêu chuẩn và hướng dẫn áp dụng các hệ thống quản lý ATTP phù hợp; đồng thời kết nối chuyên gia, đơn vị kiểm nghiệm và các nguồn lực kỹ thuật nhằm giúp doanh nghiệp chủ động kiểm soát mối nguy ngay từ quá trình sản xuất, chế biến và phân phối.

Ba là, phổ cập tri thức và nâng cao nhận thức cộng đồng. Thông qua các hoạt động truyền thông khoa học, trong đó có việc giải thích những vấn đề chuyên môn như dư lượng hóa chất, phụ gia thực phẩm và giới hạn an toàn, VINAFOSA hướng tới chuyển hóa kiến thức kỹ thuật thành thông tin rõ ràng, dễ hiểu và có khả năng ứng dụng cho doanh nghiệp, người tiêu dùng và cộng đồng.

VINAFOSA tin rằng, việc kết nối chặt chẽ giữa khoa học, chính sách và thực tiễn sẽ góp phần thu hẹp khoảng cách giữa yêu cầu trên văn bản và năng lực thực thi, qua đó nâng cao hiệu quả bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Kết luận

Hưởng ứng Ngày Tiêu chuẩn Thế giới 14/10, VINAFOSA kêu gọi các nhà khoa học, cơ quan quản lý và cộng đồng doanh nghiệp thực phẩm tiếp tục chung tay xây dựng, hoàn thiện và áp dụng hiệu quả hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật.

Trong giai đoạn sửa đổi Luật ATTP hiện nay, tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật cần được nhìn nhận không chỉ là công cụ xác định yêu cầu an toàn, mà còn là nền tảng để tổ chức giám sát, đánh giá và quản trị nguy cơ một cách khoa học, minh bạch và có trách nhiệm.

Chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị dựa trên nguy cơ không đơn thuần là thay đổi quy trình, mà là thay đổi tư duy: từ kiểm tra để phát hiện vi phạm sang chủ động phòng ngừa; từ quản lý dựa trên thủ tục sang quyết định dựa trên bằng chứng; từ phản ứng khi sự cố xảy ra sang bảo vệ sức khỏe cộng đồng ngay từ đầu.

Đó cũng là con đường để nâng cao niềm tin của người tiêu dùng, củng cố năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành thực phẩm Việt Nam.