[Kỳ 4]: KIỂM NGHIỆM THỰC PHẨM – TỪ LẤY MẪU ĐẾN ĐÁNH GIÁ NGUY CƠ
An toàn thực phẩm: Kiểm nghiệm là một công cụ khoa học quan trọng trong quản lý an toàn thực phẩm, giúp phát hiện vi sinh vật gây bệnh, dư lượng hóa chất, chất ô nhiễm và các yếu tố không phù hợp trong thực phẩm. Tuy nhiên, một kết quả kiểm nghiệm đạt yêu cầu không đồng nghĩa với việc toàn bộ lô hàng hoặc toàn bộ quá trình sản xuất đã được bảo đảm an toàn. Giá trị của kiểm nghiệm bắt đầu từ việc lấy được mẫu đại diện, lựa chọn đúng chỉ tiêu, áp dụng phương pháp phân tích phù hợp và kết thúc bằng việc diễn giải kết quả trong mối liên hệ với mức độ nguy cơ. Vì vậy, kiểm nghiệm cần được nhìn nhận không chỉ là hoạt động phân tích mẫu, mà còn là một nguồn dữ liệu quan trọng phục vụ giám sát, cảnh báo và quản lý an toàn thực phẩm theo chuỗi.
1. Kiểm nghiệm thực phẩm: Công cụ quan trọng nhưng không phải là hàng rào bảo đảm duy nhất

An toàn thực phẩm: Trong quản lý an toàn thực phẩm, kiểm nghiệm giúp xác định một số đặc tính của mẫu thực phẩm thông qua các phương pháp phân tích khoa học. Kết quả có thể được sử dụng để đánh giá mức độ phù hợp với quy chuẩn, tiêu chuẩn, yêu cầu kỹ thuật hoặc phục vụ điều tra khi có dấu hiệu mất an toàn.
Tùy mục đích, kiểm nghiệm thực phẩm có thể tập trung vào các nhóm chỉ tiêu chính:
Chỉ tiêu vi sinh vật: Phát hiện hoặc định lượng vi sinh vật gây bệnh, vi sinh vật chỉ thị vệ sinh và các nhóm vi sinh vật liên quan đến chất lượng, thời hạn sử dụng của thực phẩm.
Chỉ tiêu hóa học: Xác định dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, thuốc thú y, kim loại nặng, độc tố nấm mốc, phụ gia, chất ô nhiễm và các chất có nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng.
Chỉ tiêu vật lý và hóa lý: Đánh giá độ ẩm, pH, hoạt độ nước, thành phần dinh dưỡng, các đặc tính vật lý và hóa học liên quan đến chất lượng, độ ổn định và an toàn của sản phẩm.
Chỉ tiêu khác: Tùy loại thực phẩm và mục tiêu kiểm soát, có thể bao gồm chất gây dị ứng, thành phần không được công bố, chỉ tiêu xác thực nguồn gốc hoặc các dấu hiệu gian lận thực phẩm.
Mặc dù có vai trò quan trọng, kiểm nghiệm vẫn có những giới hạn cần được nhận diện.
Thứ nhất, kết quả chỉ phản ánh mẫu đã được lấy và phân tích, không mặc nhiên đại diện cho toàn bộ lô hàng nếu việc lấy mẫu không bảo đảm tính đại diện.
Thứ hai, kết quả chỉ có ý nghĩa đối với những chỉ tiêu đã được phân tích bằng phương pháp phù hợp. Một mẫu đạt yêu cầu về vi sinh vật không có nghĩa là đã được chứng minh đạt yêu cầu về dư lượng hóa chất hoặc các mối nguy khác.
Thứ ba, kiểm nghiệm thường phản ánh tình trạng mẫu tại thời điểm lấy mẫu. Những thay đổi về nhiệt độ, độ ẩm, điều kiện vận chuyển và bảo quản sau đó vẫn có thể làm thay đổi chất lượng hoặc mức độ an toàn của sản phẩm.
Vì vậy, kiểm nghiệm là một công cụ xác minh và cung cấp bằng chứng, không thể thay thế việc phòng ngừa và kiểm soát mối nguy trong toàn bộ quá trình sản xuất, kinh doanh.
2. Lấy mẫu: Bước quyết định giá trị của kết quả kiểm nghiệm
An toàn thực phẩm: Một trong những nguyên nhân có thể làm giảm giá trị của kết quả kiểm nghiệm không nằm ở thiết bị hay phương pháp phân tích, mà bắt đầu ngay từ khâu lấy mẫu.
Một phòng thử nghiệm có thiết bị hiện đại, phương pháp phân tích tốt và nhân sự có chuyên môn cũng không thể tạo ra kết quả đại diện cho lô hàng nếu mẫu được lấy không đúng cách.
Trong thực tế, thực phẩm thường không đồng nhất hoàn toàn. Mối nguy có thể phân bố không đều giữa các đơn vị sản phẩm, vị trí trong bao gói, khu vực của lô hàng hoặc các thời điểm sản xuất.
Ví dụ, dư lượng hóa chất có thể khác nhau giữa các vùng của một lô nông sản; vi sinh vật gây bệnh có thể chỉ xuất hiện ở một số đơn vị sản phẩm; độc tố nấm mốc có thể phân bố không đồng đều trong lô ngũ cốc.
Do đó, lấy mẫu phải được thiết kế phù hợp với mục tiêu kiểm nghiệm và đặc điểm của đối tượng cần đánh giá.
Một kế hoạch lấy mẫu cần xem xét:
- Mục đích lấy mẫu: kiểm soát thường quy, đánh giá sự phù hợp, giám sát nguy cơ hay điều tra sự cố.
- Đối tượng lấy mẫu: nguyên liệu, bán thành phẩm, thành phẩm, nước, môi trường sản xuất hoặc bề mặt tiếp xúc thực phẩm.
- Quy mô và đặc điểm của lô hàng.
- Số lượng mẫu, vị trí lấy mẫu và phương pháp lựa chọn đơn vị mẫu.
- Điều kiện lấy, bảo quản, vận chuyển và thời gian chuyển mẫu đến phòng thử nghiệm.
- Yêu cầu về niêm phong, nhận diện, hồ sơ và tính toàn vẹn của mẫu.
Cần phân biệt mẫu đơn, mẫu gộp và mẫu đại diện. Việc gộp mẫu có thể phù hợp với một số mục đích, nhưng cũng có thể làm giảm khả năng phát hiện một đơn vị sản phẩm có mức nhiễm cao nếu thiết kế không phù hợp.
Đối với kiểm tra chính thức, lấy mẫu cần tuân thủ quy định pháp luật và phương pháp lấy mẫu áp dụng cho từng nhóm sản phẩm, chỉ tiêu và mục đích kiểm tra.
Lấy mẫu không phải là thao tác phụ trước khi kiểm nghiệm. Đó là một phần của phép thử và là cơ sở quyết định kết quả có phản ánh đúng đối tượng cần đánh giá hay không.
3. Phương pháp kiểm nghiệm: Phải đúng chỉ tiêu, đúng phương pháp và đúng mục đích
An toàn thực phẩm: Sau khi có mẫu phù hợp, bước tiếp theo là lựa chọn phương pháp phân tích đáp ứng yêu cầu kiểm soát.
Không phải phương pháp nào cũng có khả năng phát hiện mọi chất ở mọi mức nồng độ. Mỗi phương pháp có phạm vi áp dụng, giới hạn phát hiện, giới hạn định lượng, độ chính xác và những điều kiện kỹ thuật riêng.
Một số nhóm phương pháp thường được sử dụng trong kiểm nghiệm thực phẩm gồm:
Phương pháp vi sinh: Các kỹ thuật nuôi cấy, định lượng, phát hiện vi sinh vật; phương pháp sinh hóa, miễn dịch hoặc kỹ thuật sinh học phân tử như PCR tùy mục tiêu phân tích.
Phương pháp hóa học: Các kỹ thuật sắc ký, quang phổ và các phương pháp phân tích hóa học khác để xác định thành phần, dư lượng và chất ô nhiễm.
Phương pháp phân tích nhanh: Các bộ thử nhanh, kỹ thuật miễn dịch hoặc thiết bị sàng lọc tại hiện trường, hỗ trợ phát hiện nhanh dấu hiệu bất thường và lựa chọn mẫu cần phân tích chuyên sâu.
Phương pháp sàng lọc có thể giúp tiết kiệm thời gian và nguồn lực, nhưng khi kết quả có tính chất định hướng hoặc cần làm căn cứ cho quyết định xử lý chính thức, cần xem xét phương pháp xác nhận phù hợp.
Đối với các chỉ tiêu có giới hạn pháp lý, phòng thử nghiệm cần bảo đảm phương pháp có khả năng đo lường phù hợp với giới hạn cần đánh giá. Những yếu tố như giới hạn phát hiện (LOD), giới hạn định lượng (LOQ), độ thu hồi, độ lặp lại và độ không đảm bảo đo có thể ảnh hưởng đến việc diễn giải kết quả.
Một kết quả “không phát hiện” cũng cần được hiểu đúng. Điều đó không nhất thiết có nghĩa là chất phân tích hoàn toàn không tồn tại trong mẫu, mà có thể có nghĩa là chất đó không được phát hiện ở mức giới hạn của phương pháp đã sử dụng.
Vì vậy, doanh nghiệp và cơ quan quản lý cần lựa chọn phương pháp phù hợp với câu hỏi cần trả lời, thay vì chỉ quan tâm đến việc có phiếu kiểm nghiệm hay không.
4. Năng lực phòng thử nghiệm: Bảo đảm độ tin cậy của dữ liệu
An toàn thực phẩm: Kết quả kiểm nghiệm chỉ có giá trị khi được tạo ra bởi một quá trình phân tích có năng lực và được kiểm soát.
Một phòng thử nghiệm có năng lực cần đáp ứng các yêu cầu về nhân sự, cơ sở vật chất, thiết bị, phương pháp, quản lý chất lượng và kiểm soát tính hợp lệ của kết quả.
Tiêu chuẩn ISO/IEC 17025 là một trong những chuẩn mực quốc tế quan trọng về năng lực của phòng thử nghiệm và phòng hiệu chuẩn. Việc công nhận theo tiêu chuẩn này giúp đánh giá năng lực kỹ thuật và hệ thống quản lý của phòng thử nghiệm trong phạm vi được công nhận.
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng công nhận ISO/IEC 17025 gắn với phạm vi công nhận cụ thể. Không nên mặc nhiên hiểu rằng một phòng thử nghiệm được công nhận có thể thực hiện mọi phép thử trên mọi loại thực phẩm.
Một số nội dung cần quan tâm khi đánh giá năng lực phòng thử nghiệm:
- Phạm vi công nhận có bao gồm chỉ tiêu, nền mẫu và phương pháp cần sử dụng hay không.
- Phương pháp đã được xác nhận giá trị sử dụng hoặc thẩm định phù hợp chưa.
- Thiết bị có được hiệu chuẩn, kiểm tra và bảo trì theo yêu cầu không.
- Nhân sự có đủ năng lực thực hiện và đánh giá phép thử không.
- Phòng thử nghiệm có tham gia thử nghiệm thành thạo hoặc chương trình so sánh liên phòng phù hợp không.
- Có thực hiện kiểm soát chất lượng nội bộ và đánh giá độ tin cậy của kết quả không.
- Hồ sơ tiếp nhận, bảo quản và xử lý mẫu có bảo đảm khả năng truy xuất không.
Đối với doanh nghiệp, việc lựa chọn phòng thử nghiệm không nên chỉ căn cứ vào giá thành hoặc thời gian trả kết quả. Độ tin cậy của dữ liệu mới là yếu tố quyết định giá trị của hoạt động kiểm nghiệm.
5. Đọc và diễn giải kết quả: Đạt hay không đạt chưa phải là câu trả lời cuối cùng
An toàn thực phẩm: Một phiếu kết quả kiểm nghiệm thường có các thông tin về mẫu, chỉ tiêu, phương pháp, kết quả và đơn vị đo. Tuy nhiên, để đưa ra quyết định quản lý, cần đặt kết quả trong mối liên hệ với quy định áp dụng và đặc điểm của sản phẩm.
Có ba vấn đề cần đặc biệt chú ý.
Thứ nhất, đối chiếu đúng giới hạn áp dụng.
Không thể lấy một giới hạn của nhóm thực phẩm này áp dụng cho nhóm thực phẩm khác. Cần xác định đúng loại sản phẩm, đối tượng kiểm soát, chỉ tiêu, đơn vị đo và quy định pháp luật có hiệu lực tại thời điểm đánh giá.
Thứ hai, xem xét giới hạn phát hiện, giới hạn định lượng và độ không đảm bảo đo.
Một kết quả gần giới hạn tối đa cho phép cần được diễn giải thận trọng. Trong một số trường hợp, độ không đảm bảo đo và quy tắc ra quyết định có thể ảnh hưởng đến kết luận về sự phù hợp.
Thứ ba, phân biệt sự phù hợp của mẫu với mức độ an toàn của toàn bộ lô hàng.
Một mẫu có kết quả đạt yêu cầu không chứng minh rằng mọi đơn vị sản phẩm trong lô đều đạt yêu cầu. Ngược lại, khi phát hiện một mẫu không phù hợp, cần đánh giá quy mô lô hàng, cách lấy mẫu, đặc tính phân bố của mối nguy và quy định áp dụng để xác định phạm vi xử lý.
Đặc biệt, kết quả kiểm nghiệm không nên được diễn giải tách rời khỏi hồ sơ sản xuất, điều kiện bảo quản, lịch sử nhà cung cấp và các thông tin liên quan đến quá trình hình thành sản phẩm.
Kiểm nghiệm trả lời câu hỏi mẫu có chứa gì và ở mức nào; đánh giá nguy cơ giúp xác định kết quả đó có ý nghĩa gì đối với sức khỏe người tiêu dùng và cần phải hành động như thế nào.
6. Từ kết quả kiểm nghiệm đến đánh giá nguy cơ
An toàn thực phẩm: Đánh giá nguy cơ là bước quan trọng giúp chuyển dữ liệu khoa học thành thông tin phục vụ quyết định quản lý.
Theo cách tiếp cận phân tích nguy cơ trong an toàn thực phẩm, đánh giá nguy cơ thường bao gồm bốn thành phần:
Nhận diện mối nguy (Hazard Identification): Xác định tác nhân sinh học, hóa học hoặc vật lý có khả năng gây ảnh hưởng bất lợi đến sức khỏe.
Mô tả mối nguy (Hazard Characterization): Đánh giá bản chất và mức độ tác động bất lợi của mối nguy, bao gồm mối quan hệ giữa liều lượng và đáp ứng khi có đủ dữ liệu.
Đánh giá phơi nhiễm (Exposure Assessment): Ước tính mức độ và tần suất người tiêu dùng có thể tiếp xúc với mối nguy thông qua việc tiêu thụ thực phẩm.
Mô tả đặc tính nguy cơ (Risk Characterization): Tổng hợp thông tin từ các bước trên để ước tính mức độ nguy cơ đối với sức khỏe, đồng thời xem xét các yếu tố không chắc chắn và hạn chế của dữ liệu.
Ví dụ, khi phát hiện một chất ô nhiễm hóa học trong thực phẩm, chỉ biết nồng độ chất đó trong mẫu là chưa đủ để kết luận mức độ nguy cơ đối với người tiêu dùng.
Cần xem xét thêm loại thực phẩm, lượng tiêu thụ, tần suất sử dụng, nhóm người tiêu dùng, mức độ phơi nhiễm và đặc tính độc học của chất đó.
Đối với vi sinh vật gây bệnh, ngoài kết quả phát hiện hoặc định lượng, cần xem xét khả năng tồn tại và phát triển trong thực phẩm, điều kiện bảo quản, cách chế biến và nhóm người tiêu dùng có nguy cơ cao.
Điều này cho thấy đánh giá nguy cơ không đơn thuần là so sánh một con số trên phiếu kiểm nghiệm với một giới hạn quy định. Đó là quá trình tổng hợp bằng chứng khoa học để hiểu và đánh giá tác động có thể xảy ra đối với sức khỏe.
Cũng cần phân biệt ba thành phần của phân tích nguy cơ:
- Đánh giá nguy cơ: cung cấp cơ sở khoa học về mức độ nguy cơ.
- Quản lý nguy cơ: lựa chọn và triển khai các biện pháp kiểm soát phù hợp.
- Truyền thông nguy cơ: trao đổi thông tin giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, chuyên gia và cộng đồng.
Ba thành phần này cần được kết nối để bảo đảm quyết định quản lý vừa có cơ sở khoa học, vừa khả thi và minh bạch.
7. Kiểm nghiệm dựa trên nguy cơ: Từ lấy mẫu dàn đều đến giám sát có trọng tâm
An toàn thực phẩm: Trong điều kiện nguồn lực quản lý và năng lực kiểm nghiệm có giới hạn, không thể kiểm tra mọi sản phẩm, mọi lô hàng và mọi chỉ tiêu với cùng một tần suất.
Vì vậy, cần chuyển từ tư duy lấy mẫu và kiểm nghiệm dàn đều sang giám sát dựa trên nguy cơ.
Việc xác định đối tượng và tần suất kiểm nghiệm cần xem xét nhiều yếu tố:
- Đặc tính của thực phẩm và mức độ nguy hiểm của mối nguy có thể hiện diện.
- Quy mô sản xuất, sản lượng và phạm vi phân phối.
- Lịch sử vi phạm và kết quả giám sát trước đó.
- Nguồn gốc nguyên liệu và mức độ tin cậy của nhà cung cấp.
- Công nghệ sản xuất và khả năng kiểm soát các công đoạn.
- Điều kiện bảo quản, vận chuyển và thời hạn sử dụng.
- Nhóm người tiêu dùng, đặc biệt là trẻ nhỏ, người cao tuổi và những nhóm dễ bị tổn thương.
- Tín hiệu cảnh báo, thông tin sự cố và dữ liệu giám sát từ thị trường.
Với cách tiếp cận này, nguồn lực kiểm nghiệm được ưu tiên cho những nhóm thực phẩm, cơ sở, khu vực và chỉ tiêu có nguy cơ cao hơn.
Kết quả kiểm nghiệm cần được kết nối với dữ liệu về cơ sở sản xuất, nhà cung cấp, lô hàng, lịch sử vi phạm và các sự cố đã xảy ra. Qua đó, cơ quan quản lý có thể nhận diện xu hướng bất thường, xác định điểm nóng nguy cơ và lựa chọn biện pháp hậu kiểm phù hợp.
Đối với doanh nghiệp, dữ liệu kiểm nghiệm theo thời gian cũng giúp đánh giá hiệu quả nhà cung cấp, kiểm tra mức độ ổn định của quy trình sản xuất và phát hiện sớm những dấu hiệu mất kiểm soát.
8. Kiểm nghiệm trong hệ thống cảnh báo và truy xuất toàn chuỗi
An toàn thực phẩm: Giá trị lớn nhất của dữ liệu kiểm nghiệm không chỉ nằm ở việc kết luận một mẫu đạt hay không đạt, mà còn ở khả năng hỗ trợ phát hiện, cảnh báo và xử lý sự cố trong toàn bộ chuỗi cung ứng.
Khi một kết quả bất thường được phát hiện, thông tin cần được kết nối với dữ liệu về:
- Nguồn nguyên liệu và nhà cung cấp.
- Cơ sở, dây chuyền và thời điểm sản xuất.
- Mã lô nguyên liệu và mã lô thành phẩm.
- Điều kiện bảo quản và vận chuyển.
- Các đơn vị phân phối và địa điểm tiêu thụ.
- Những kết quả kiểm nghiệm trước đó và các dấu hiệu bất thường có liên quan.
Trên cơ sở đó, doanh nghiệp và cơ quan quản lý có thể xác định phạm vi ảnh hưởng, khoanh vùng sản phẩm liên quan, cảnh báo các bên trong chuỗi và tổ chức thu hồi khi cần thiết.
Trong quản lý hiện đại, dữ liệu kiểm nghiệm cần được số hóa và liên thông với hệ thống truy xuất nguồn gốc, giám sát thị trường và cảnh báo nguy cơ.
Trí tuệ nhân tạo (AI) và các công cụ phân tích dữ liệu có thể hỗ trợ phát hiện xu hướng, nhận diện tín hiệu bất thường và ưu tiên đối tượng cần kiểm tra. Tuy nhiên, quyết định xử lý vẫn phải dựa trên bằng chứng, quy định pháp luật và đánh giá chuyên môn có trách nhiệm.
Một hệ thống kiểm nghiệm chỉ thực sự đóng góp cho an toàn thực phẩm khi kết quả được chuyển thành hành động quản lý kịp thời.
GÓC NHÌN VINAFOSA
An toàn thực phẩm: VINAFOSA cho rằng cần đổi mới cách nhìn nhận hoạt động kiểm nghiệm thực phẩm: từ một công cụ chủ yếu phục vụ xác định sự phù hợp của mẫu sang một nguồn dữ liệu khoa học phục vụ quản lý nguy cơ trong toàn bộ chuỗi cung ứng.
Điều đó đòi hỏi phải đồng thời nâng cao chất lượng lấy mẫu, năng lực phòng thử nghiệm, tính phù hợp của phương pháp phân tích và khả năng diễn giải kết quả. Đặc biệt, cần tăng cường kết nối giữa dữ liệu kiểm nghiệm với thông tin về nguyên liệu, quá trình sản xuất, bảo quản, vận chuyển và phân phối.
Đối với doanh nghiệp, kiểm nghiệm cần được thiết kế trong kế hoạch kiểm soát chất lượng và an toàn thực phẩm dựa trên nguy cơ, không chỉ thực hiện để hoàn thiện hồ sơ hoặc đáp ứng yêu cầu kiểm tra.
Đối với cơ quan quản lý, cần ưu tiên kiểm nghiệm có trọng tâm, tăng cường giám sát những nhóm thực phẩm và mối nguy đáng chú ý, đồng thời xây dựng cơ chế chia sẻ dữ liệu và cảnh báo sớm giữa các cơ quan, địa phương và các chủ thể trong chuỗi.
VINAFOSA cũng nhấn mạnh vai trò của các tổ chức khoa học, chuyên gia và hệ thống phòng thử nghiệm trong việc cung cấp bằng chứng độc lập, tư vấn phương pháp, đánh giá nguy cơ và hỗ trợ nâng cao năng lực kiểm soát an toàn thực phẩm.
Kiểm nghiệm tạo ra dữ liệu; đánh giá nguy cơ tạo ra hiểu biết; quản lý nguy cơ chuyển hiểu biết thành hành động bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
KẾT LUẬN
An toàn thực phẩm: Kiểm nghiệm là một mắt xích không thể thiếu trong quản lý, nhưng kết quả chỉ có giá trị khi được xây dựng trên nền tảng lấy mẫu đúng, phương pháp phù hợp, phòng thử nghiệm có năng lực và diễn giải khoa học.
Một phiếu kiểm nghiệm không thể thay thế việc kiểm soát quá trình sản xuất, cũng không thể tự mình chứng minh toàn bộ lô hàng an toàn. Điều cần thiết là sử dụng kết quả kiểm nghiệm cùng với dữ liệu truy xuất, thông tin sản xuất, điều kiện bảo quản và mức độ phơi nhiễm để đánh giá nguy cơ và đưa ra quyết định phù hợp.
Kiểm nghiệm không phải là điểm kết thúc của quản lý an toàn thực phẩm. Đó là nguồn bằng chứng để nhận diện nguy cơ, phát hiện cảnh báo và hành động kịp thời trên toàn bộ chuỗi cung ứng.
TRI THỨC ATTP
Chuyên đề (Series): TỪ TRANG TRẠI ĐẾN BÀN ĂN
[Kỳ 1]: VÌ SAO AN TOÀN THỰC PHẨM PHẢI ĐƯỢC QUẢN LÝ TRÊN TOÀN BỘ CHUỖI CUNG ỨNG?
[Kỳ 2]: AN TOÀN TỪ NGUYÊN LIỆU – KIỂM SOÁT ĐẦU VÀO VÀ TRÁCH NHIỆM NHÀ CUNG CẤP
[Kỳ 3]: SẢN XUẤT THỰC PHẨM AN TOÀN – KIỂM SOÁT MỐI NGUY TRONG CHẾ BIẾN
![Điểm tin ATTP (23/10/2026): TỪ GMP, SSOP ĐẾN HACCP. [Kỳ 1]: VÌ SAO KIỂM NGHIỆM THÔI CHƯA ĐỦ ĐỂ BẢO ĐẢM AN TOÀN THỰC PHẨM?](https://vinafosa.org.vn/wp-content/uploads/2026/07/HuuDuc-Logo-2-e1784084733876.png)


Bài viết liên quan: