[Kỳ 5]: BẢO QUẢN VÀ CHUỖI LẠNH – MẮT XÍCH QUYẾT ĐỊNH CHẤT LƯỢNG, AN TOÀN THỰC PHẨM
Bảo quản thực phẩm bao trùm lên tất cả các khâu của chuỗi cung ứng. Thực phẩm có thể được sản xuất trong điều kiện vệ sinh tốt, được kiểm nghiệm đạt yêu cầu và đóng gói đúng quy cách, nhưng vẫn trở nên không an toàn nếu bảo quản hoặc vận chuyển không phù hợp. Đặc biệt với thịt, cá, thủy sản, sữa, thực phẩm chế biến sẵn và nhiều sản phẩm dễ hư hỏng, nhiệt độ và thời gian là hai yếu tố có ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của vi sinh vật, tốc độ biến đổi chất lượng và mức độ an toàn. Vì vậy, bảo quản không đơn thuần là đưa thực phẩm vào kho lạnh, còn chuỗi lạnh không chỉ là duy trì một mức nhiệt độ tại một địa điểm. Đó phải là hệ thống kiểm soát liên tục, có khả năng duy trì điều kiện phù hợp từ sau sản xuất đến khi thực phẩm được phân phối và sử dụng.
1. Bảo quản thực phẩm đúng là một yếu tố quan trọng quyết định cho an toàn thực phẩm
An toàn thực phẩm không phải là trạng thái bất biến. Sau khi được sản xuất, thực phẩm vẫn có thể tiếp tục biến đổi dưới tác động của nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng, oxy, vi sinh vật và điều kiện môi trường.
Đối với thực phẩm dễ hư hỏng, việc bảo quản không đúng cách có thể tạo điều kiện cho vi sinh vật phát triển, làm tăng nguy cơ gây bệnh hoặc khiến sản phẩm nhanh chóng suy giảm chất lượng.
Một số tình huống thường gặp:
- Thịt, cá và thủy sản tươi bị duy trì ở nhiệt độ không phù hợp trong thời gian dài.
- Sữa và sản phẩm từ sữa bị gián đoạn điều kiện bảo quản lạnh.
- Thực phẩm đã nấu chín được làm nguội chậm hoặc để ở nhiệt độ môi trường quá lâu.
- Thực phẩm đông lạnh bị rã đông một phần rồi tái đông không đúng quy trình.
- Sản phẩm chế biến sẵn bị nhiễm chéo trong kho hoặc trong quá trình vận chuyển.
- Hàng hóa được xếp quá dày, cản trở lưu thông không khí lạnh trong kho hoặc phương tiện vận chuyển.
Điều đáng lưu ý là thực phẩm không phải lúc nào cũng có dấu hiệu hư hỏng rõ ràng khi điều kiện bảo quản bị vi phạm. Mùi, màu sắc và trạng thái cảm quan bình thường không đủ để khẳng định sản phẩm không có mối nguy vi sinh vật.
Do đó, kiểm soát bảo quản phải dựa trên yêu cầu kỹ thuật của từng nhóm thực phẩm, chứ không chỉ dựa vào cảm quan hoặc kinh nghiệm của người vận hành.
2. Bảo quản thực phẩm: Nhiệt độ và thời gian là hai yếu tố cốt lõi
Nhiệt độ có ảnh hưởng lớn đến tốc độ phát triển của vi sinh vật và các phản ứng làm biến đổi thực phẩm. Tuy nhiên, tác động này còn phụ thuộc vào loại thực phẩm, đặc tính sản phẩm, độ ẩm, pH, hoạt độ nước, bao gói và thời gian bảo quản.
Về nguyên tắc, các phương thức bảo quản phổ biến có thể được chia thành:
Bảo quản ở điều kiện thường
Áp dụng với những thực phẩm có đặc tính ổn định hoặc đã được xử lý phù hợp, chẳng hạn một số sản phẩm khô, thực phẩm đóng hộp tiệt trùng và sản phẩm có công thức, bao gói đáp ứng yêu cầu bảo quản ở nhiệt độ môi trường.
Tuy nhiên, điều kiện thường không có nghĩa là không cần kiểm soát. Độ ẩm, ánh sáng, côn trùng, tình trạng bao bì và thời hạn sử dụng vẫn cần được giám sát.
Bảo quản lạnh
Làm giảm tốc độ phát triển của nhiều vi sinh vật và làm chậm các quá trình biến đổi chất lượng. Đây là phương thức phổ biến đối với thịt, cá, thủy sản, sữa, rau quả và nhiều loại thực phẩm chế biến.
Cần lưu ý rằng làm lạnh không tiêu diệt hoàn toàn vi sinh vật. Một số vi sinh vật vẫn có thể tồn tại, thậm chí phát triển ở điều kiện lạnh nếu thời gian và điều kiện bảo quản không được kiểm soát phù hợp.
Bảo quản đông lạnh
Nhiệt độ thấp làm đóng băng phần lớn lượng nước tự do trong thực phẩm, hạn chế mạnh hoạt động của vi sinh vật và làm chậm các phản ứng biến đổi.
Tuy nhiên, đông lạnh không đồng nghĩa với tiệt trùng. Nhiều vi sinh vật gây bệnh vẫn có thể tồn tại trong thực phẩm đông lạnh và tiếp tục phát triển khi sản phẩm được rã đông trong điều kiện thuận lợi.
Bảo quản kết hợp nhiều biện pháp
Một số sản phẩm sử dụng kết hợp nhiệt độ thấp với bao gói chân không, khí quyển điều chỉnh, kiểm soát độ ẩm, giảm hoạt độ nước hoặc các biện pháp công nghệ khác.
Trong những trường hợp này, điều kiện bảo quản phải được xác định trên cơ sở đặc tính sản phẩm và được chứng minh phù hợp với mục tiêu an toàn thực phẩm.
Điểm quan trọng là không có một mức nhiệt độ duy nhất phù hợp cho tất cả các loại thực phẩm. Doanh nghiệp phải xác định điều kiện bảo quản dựa trên quy định áp dụng, đặc tính sản phẩm, hướng dẫn kỹ thuật và cơ sở khoa học tương ứng.
3. Bảo quản thực phẩm: Chuỗi lạnh không phải chỉ là một kho lạnh
Chuỗi lạnh (Cold Chain) là hệ thống duy trì điều kiện nhiệt độ được kiểm soát xuyên suốt các công đoạn liên quan đến thực phẩm cần bảo quản lạnh hoặc đông lạnh.
Một chuỗi lạnh có thể bao gồm:
- Làm lạnh hoặc cấp đông sau thu hoạch, giết mổ hay chế biến.
- Bảo quản trong kho lạnh hoặc kho đông.
- Xếp dỡ và trung chuyển hàng hóa.
- Vận chuyển bằng phương tiện chuyên dụng.
- Tiếp nhận và lưu kho tại trung tâm phân phối.
- Bảo quản tại cửa hàng, siêu thị hoặc cơ sở kinh doanh.
- Duy trì điều kiện phù hợp cho đến khi thực phẩm được giao cho người tiêu dùng.
Mỗi công đoạn đều có thể trở thành điểm gián đoạn chuỗi lạnh.
Ví dụ, một lô thủy sản được cấp đông và bảo quản đúng quy định tại nhà máy nhưng bị để ngoài môi trường trong thời gian dài khi xếp dỡ vẫn có thể bị ảnh hưởng. Một xe lạnh hoạt động đúng thông số nhưng hàng hóa được xếp không hợp lý, làm cản trở lưu thông không khí, cũng có thể tạo ra những vùng nhiệt độ không đồng đều.
Vì vậy, kiểm soát chuỗi lạnh phải bao gồm cả thiết bị, phương tiện, quy trình thao tác, thời gian giao nhận và trách nhiệm của từng đơn vị tham gia.
Một chuỗi lạnh chỉ thực sự được kiểm soát khi điều kiện bảo quản được duy trì liên tục, không chỉ tại điểm đầu và điểm cuối.
4. Bảo quản thực phẩm: Kiểm soát kho phải được tiến hành từ thiết kế đến vận hành
Kho bảo quản thực phẩm cần được thiết kế và vận hành phù hợp với loại sản phẩm, sản lượng, phương thức bảo quản và yêu cầu vệ sinh.
Một số nội dung quan trọng cần kiểm soát:
Điều kiện nhiệt độ và độ ẩm
Kho cần có thiết bị theo dõi nhiệt độ phù hợp, bố trí tại những vị trí có khả năng phản ánh điều kiện bảo quản thực tế. Với những sản phẩm có yêu cầu kiểm soát độ ẩm, cần có phương tiện giám sát tương ứng.
Giới hạn kiểm soát phải được xác định theo yêu cầu của từng loại thực phẩm. Không nên sử dụng một mức nhiệt độ chung cho tất cả sản phẩm trong kho nếu đặc tính bảo quản của chúng khác nhau.
Sắp xếp và phân khu hàng hóa
Cần bố trí khu vực riêng hoặc có biện pháp phân tách phù hợp đối với:
- Nguyên liệu và thành phẩm.
- Thực phẩm sống và thực phẩm đã chế biến.
- Thực phẩm có nguy cơ gây nhiễm chéo và thực phẩm ăn ngay.
- Sản phẩm có chất gây dị ứng và sản phẩm cần kiểm soát riêng.
- Hàng hóa đạt yêu cầu, hàng chờ kiểm tra và hàng không phù hợp.
Hàng hóa cần được sắp xếp để không cản trở lưu thông không khí, thuận tiện cho vệ sinh, kiểm tra và kiểm soát tồn kho.
Vệ sinh và bảo trì
Kho cần có chương trình vệ sinh định kỳ, kiểm soát nước ngưng tụ, thoát nước, côn trùng và động vật gây hại. Thiết bị làm lạnh, cửa kho, gioăng kín và hệ thống điều khiển cần được kiểm tra, bảo trì để hạn chế nguy cơ mất kiểm soát.
Quản lý hàng hóa và thời hạn sử dụng
Cần áp dụng nguyên tắc FIFO (nhập trước – xuất trước) hoặc FEFO (hết hạn trước – xuất trước) tùy đặc điểm hàng hóa.
Việc quản lý phải bảo đảm nhận diện được lô hàng, ngày nhập kho, thời hạn sử dụng, tình trạng chất lượng và lịch sử dịch chuyển.
Kho bảo quản không chỉ là nơi lưu giữ thực phẩm, mà còn là một khu vực cần được quản lý như một công đoạn trong hệ thống an toàn thực phẩm.
5. Bảo quản thực phẩm: Vận chuyển lạnh là mắt xích dễ bị gián đoạn
Vận chuyển là một trong những công đoạn có nguy cơ làm gián đoạn điều kiện bảo quản, đặc biệt khi hàng hóa phải qua nhiều điểm trung chuyển hoặc giao nhận với thời gian chờ kéo dài.
Một phương tiện vận chuyển thực phẩm lạnh cần đáp ứng các yêu cầu phù hợp với loại hàng hóa, bao gồm:
- Thùng xe hoặc khoang chứa có khả năng cách nhiệt phù hợp.
- Hệ thống làm lạnh đáp ứng tải trọng và điều kiện vận hành.
- Thiết bị theo dõi, ghi nhận nhiệt độ trong quá trình vận chuyển.
- Bề mặt tiếp xúc và khoang chứa có thể vệ sinh hiệu quả.
- Biện pháp phân tách hàng hóa để hạn chế nhiễm chéo.
- Quy trình xếp dỡ, giao nhận và xử lý khi có sự cố.
Đặc biệt, cần kiểm soát thời gian mở cửa khoang xe, thời gian chờ khi bốc dỡ và điều kiện tại các điểm trung chuyển.
Không nên chỉ căn cứ vào nhiệt độ cài đặt trên hệ thống làm lạnh để kết luận hàng hóa được bảo quản đúng điều kiện. Nhiệt độ cài đặt của thiết bị không nhất thiết phản ánh nhiệt độ thực tế tại mọi vị trí trong khoang hàng hoặc bên trong sản phẩm.
Doanh nghiệp cần xác định vị trí đặt cảm biến phù hợp, theo dõi dữ liệu trong quá trình vận chuyển và đánh giá những thời điểm có nguy cơ xảy ra sai lệch.
6. Bảo quản thực phẩm: Theo dõi nhiệt độ và xử lý sai lệch luôn phải có dữ liệu và hành động
Một hệ thống bảo quản hiệu quả không chỉ cần thiết bị làm lạnh, mà còn phải có khả năng phát hiện khi điều kiện kiểm soát không còn đáp ứng yêu cầu.
Các công cụ có thể sử dụng bao gồm:
- Nhiệt kế và thiết bị ghi nhận nhiệt độ.
- Bộ ghi dữ liệu tự động (Data Logger).
- Cảm biến theo dõi nhiệt độ, độ ẩm.
- Hệ thống cảnh báo khi thông số vượt giới hạn.
- Phần mềm quản lý kho và giám sát vận chuyển.
- Thiết bị theo dõi từ xa qua mạng hoặc nền tảng IoT.
Dữ liệu cần được ghi nhận đủ để xác định thời điểm xảy ra sai lệch, thời gian kéo dài, mức độ vượt giới hạn và lô hàng có khả năng bị ảnh hưởng.
Khi phát hiện nhiệt độ không phù hợp, doanh nghiệp cần triển khai quy trình xử lý rõ ràng:
- Kiểm tra và xác định tình trạng thiết bị, cảm biến và dữ liệu giám sát.
- Khoanh vùng, nhận diện các lô hàng có khả năng bị ảnh hưởng.
- Cách ly hàng hóa khi cần thiết, ngăn việc xuất bán hoặc sử dụng trong khi chưa đánh giá.
- Xác định thời gian, mức độ và điều kiện sai lệch.
- Đánh giá ảnh hưởng đến chất lượng và an toàn thực phẩm dựa trên đặc tính sản phẩm và cơ sở khoa học.
- Quyết định tiếp tục bảo quản, chuyển mục đích sử dụng nếu được phép, xử lý hoặc tiêu hủy theo quy định.
- Xác định nguyên nhân, thực hiện hành động khắc phục và phòng ngừa tái diễn.
Không nên tự động kết luận sản phẩm không an toàn chỉ vì một lần ghi nhận nhiệt độ vượt giới hạn; nhưng cũng không được mặc nhiên chấp nhận sản phẩm chỉ vì cảm quan vẫn bình thường.
Quyết định xử lý phải dựa trên dữ liệu thực tế, thời gian phơi nhiễm, đặc tính thực phẩm, mức độ nguy cơ và yêu cầu pháp luật áp dụng.
Bên cạnh đó, thiết bị đo và ghi nhận nhiệt độ cần được kiểm tra, hiệu chuẩn hoặc xác nhận độ chính xác theo yêu cầu kỹ thuật. Một hệ thống cảnh báo chỉ đáng tin cậy khi dữ liệu đầu vào đáng tin cậy.
7. Bảo quản thực phẩm: Rã đông và tái đông là những công đoạn cần kiểm soát chặt chẽ
Rã đông là một công đoạn đặc biệt quan trọng đối với thực phẩm đông lạnh. Nếu thực hiện không đúng cách, nhiệt độ bề mặt thực phẩm có thể tăng lên trong khi phần bên trong vẫn còn đông, tạo điều kiện cho vi sinh vật phát triển ở những vùng thuận lợi.
Các phương pháp rã đông cần được lựa chọn phù hợp với sản phẩm và quy trình, chẳng hạn rã đông trong điều kiện lạnh được kiểm soát hoặc các phương pháp kỹ thuật đã được xác định là an toàn.
Cần tránh để thực phẩm đông lạnh rã đông tự nhiên trong thời gian dài ở nhiệt độ môi trường khi điều kiện đó không được kiểm soát.
Sau khi rã đông, thực phẩm phải được sử dụng hoặc bảo quản tiếp theo đúng quy trình đã xác định. Thời gian, nhiệt độ và tình trạng sản phẩm cần được theo dõi.
Đối với việc tái đông, không nên coi đây là thao tác có thể thực hiện tùy ý. Việc tái đông chỉ được xem xét khi có quy trình được đánh giá phù hợp, kiểm soát được điều kiện thời gian – nhiệt độ và đáp ứng quy định áp dụng. Tái đông không thể khắc phục những rủi ro đã phát sinh trong quá trình rã đông không an toàn.
Một nguyên tắc cần nhớ là: đông lạnh không tiêu diệt toàn bộ vi sinh vật, và tái đông không làm cho thực phẩm trở lại trạng thái an toàn ban đầu.
8. Bảo quản thực phẩm: Chuỗi lạnh phải được kết nối với truy xuất và quản lý nguy cơ
Trong quản lý an toàn thực phẩm theo chuỗi, dữ liệu bảo quản và vận chuyển cần được liên kết với thông tin về lô nguyên liệu, lô sản xuất, kết quả kiểm nghiệm và các điểm phân phối.
Khi phát hiện một lô hàng có dấu hiệu mất kiểm soát nhiệt độ, doanh nghiệp cần xác định được:
- Lô hàng nào bị ảnh hưởng?
- Hàng hóa đã được bảo quản tại những kho nào?
- Đã vận chuyển qua những phương tiện và điểm trung chuyển nào?
- Sai lệch xảy ra vào thời điểm nào và kéo dài bao lâu?
- Sản phẩm đã được giao cho những đơn vị hoặc địa điểm nào?
- Có lô hàng nào khác chịu ảnh hưởng tương tự không?
Những thông tin này giúp doanh nghiệp khoanh vùng sản phẩm, đánh giá nguy cơ và quyết định biện pháp xử lý phù hợp.
Việc số hóa dữ liệu nhiệt độ, mã lô, thời gian giao nhận và địa điểm vận chuyển có thể giúp tăng khả năng giám sát và truy xuất. Hệ thống IoT có thể hỗ trợ cảnh báo khi nhiệt độ vượt giới hạn; các công cụ phân tích dữ liệu có thể giúp nhận diện những điểm thường xuyên xảy ra sai lệch.
Tuy nhiên, công nghệ chỉ tạo ra giá trị khi dữ liệu được ghi nhận chính xác, có thể kiểm chứng và được sử dụng để đưa ra quyết định kịp thời.
Chuỗi lạnh vì vậy không chỉ là một yêu cầu kỹ thuật của kho vận, mà là một bộ phận của hệ thống quản lý an toàn thực phẩm toàn chuỗi.
GÓC NHÌN VINAFOSA
VINAFOSA cho rằng cần chuyển từ tư duy quản lý kho lạnh và phương tiện lạnh riêng lẻ sang quản lý chuỗi lạnh như một hệ thống liên tục, trong đó mọi điểm giao nhận, trung chuyển, lưu kho và phân phối đều phải được kiểm soát.
Doanh nghiệp cần xác định yêu cầu bảo quản phù hợp cho từng nhóm thực phẩm, thiết lập quy trình theo dõi nhiệt độ, quản lý thiết bị đo, đánh giá nhà cung cấp dịch vụ kho vận và xây dựng phương án ứng phó khi xảy ra gián đoạn chuỗi lạnh.
Cơ quan quản lý cần tăng cường giám sát những nhóm thực phẩm dễ hư hỏng, những công đoạn có nguy cơ gián đoạn điều kiện bảo quản và các điểm phân phối có ảnh hưởng lớn đến người tiêu dùng. Hoạt động hậu kiểm cần chú trọng dữ liệu giám sát, hồ sơ vận chuyển và khả năng chứng minh điều kiện bảo quản thực tế, thay vì chỉ kiểm tra tình trạng thiết bị tại thời điểm kiểm tra.
Đặc biệt, cần nâng cao nhận thức và năng lực thực hành của người lao động tham gia bốc xếp, bảo quản, vận chuyển và kinh doanh thực phẩm. Một thiết bị hiện đại không thể thay thế thao tác đúng và trách nhiệm của con người.
Chuỗi lạnh không được bảo đảm bằng một chiếc kho lạnh hay một chiếc xe lạnh. Chuỗi lạnh được bảo đảm bằng sự phối hợp liên tục giữa thiết bị, quy trình, dữ liệu và con người.
KẾT LUẬN
Bảo quản thực phẩm nói chung và chuỗi lạnh nói riêng là mắt xích quyết định khả năng duy trì chất lượng và an toàn của nhiều nhóm thực phẩm sau sản xuất. Một sai lệch về nhiệt độ hoặc thời gian, nếu không được phát hiện và xử lý kịp thời, có thể làm mất đi hiệu quả của toàn bộ quá trình kiểm soát trước đó.
Vì vậy, cần quản lý đồng bộ từ kho bảo quản, phương tiện vận chuyển, điểm trung chuyển đến nơi phân phối; kết hợp giám sát nhiệt độ, kiểm soát thời gian, truy xuất lô hàng và xử lý sai lệch dựa trên đánh giá nguy cơ.
Thực phẩm an toàn không chỉ cần được sản xuất đúng cách, mà còn phải được bảo quản đúng điều kiện. Bảo quản thực phẩm không dừng ở kho hàng; bảo quản phải được duy trì trong suốt hành trình lưu thông đến người tiêu dùng
TRI THỨC ATTP
Chuyên đề (Series): TỪ TRANG TRẠI ĐẾN BÀN ĂN
[Kỳ 1]: VÌ SAO AN TOÀN THỰC PHẨM PHẢI ĐƯỢC QUẢN LÝ TRÊN TOÀN BỘ CHUỖI CUNG ỨNG?
[Kỳ 2]: AN TOÀN TỪ NGUYÊN LIỆU – KIỂM SOÁT ĐẦU VÀO VÀ TRÁCH NHIỆM NHÀ CUNG CẤP
[Kỳ 3]: SẢN XUẤT THỰC PHẨM AN TOÀN – KIỂM SOÁT MỐI NGUY TRONG CHẾ BIẾN
[Kỳ 4]: KIỂM NGHIỆM THỰC PHẨM – TỪ LẤY MẪU ĐẾN ĐÁNH GIÁ NGUY CƠ
![Điểm tin ATTP (23/10/2026): TỪ GMP, SSOP ĐẾN HACCP. [Kỳ 1]: VÌ SAO KIỂM NGHIỆM THÔI CHƯA ĐỦ ĐỂ BẢO ĐẢM AN TOÀN THỰC PHẨM?](https://vinafosa.org.vn/wp-content/uploads/2026/07/HuuDuc-Logo-2-e1784084733876.png)



Bài viết liên quan: