TRUY XUẤT NGUỒN GỐC VÀ CHỐNG GIAN LẬN THỰC PHẨM

[Kỳ 3]: TRUY XUẤT NGUỒN GỐC KHÔNG CHỈ LÀ QR CODE

Một mã QR trên bao bì có thể được quét chỉ trong vài giây. Nhưng sau thao tác đó, người tiêu dùng nhận được gì: một vài thông tin giới thiệu sản phẩm hay dữ liệu có thể giúp xác minh hành trình của thực phẩm? QR Code chỉ là phương tiện truy cập thông tin; giá trị của truy xuất nằm ở dữ liệu, khả năng liên kết và kiểm chứng phía sau mã QR.

1. Không chỉ QR Code là có nghĩa rằng đã có truy xuất

QR Code ngày càng phổ biến trên bao bì thực phẩm. Chỉ cần dùng điện thoại quét mã, người tiêu dùng có thể tiếp cận thông tin về sản phẩm, cơ sở sản xuất, ngày sản xuất, vùng nguyên liệu hoặc các chứng nhận liên quan.

Đây là một phương thức cung cấp thông tin thuận tiện. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa việc hiển thị thông tin sản phẩm và khả năng theo dõi sản phẩm xuyên suốt chuỗi cung ứng.

Theo cách tiếp cận của Codex Alimentarius – Bộ tiêu chuẩn thực phẩm quốc tế, truy xuất nguồn gốc (traceability/product tracing) là khả năng theo dõi sự di chuyển của thực phẩm qua các giai đoạn cụ thể của quá trình sản xuất, chế biến và phân phối.

Vì vậy, một mã QR chỉ dẫn đến trang giới thiệu sản phẩm chưa đủ để chứng minh rằng sản phẩm có thể được truy xuất qua các mắt xích trong chuỗi.

Câu hỏi cần đặt ra không chỉ là:

“Sản phẩm có mã QR hay không?”

Mà là:

“Mã QR cung cấp dữ liệu gì, và dữ liệu đó có giúp theo dõi, xác minh hành trình của sản phẩm hay không?”

2. Không chỉ QR code: Điều gì nằm phía sau một mã QR?

Để hiểu đúng vai trò của QR Code, có thể hình dung hệ thống truy xuất gồm ba lớp cơ bản.

Lớp 1 – Mã nhận diện

Đó có thể là QR Code, mã vạch, mã lô hoặc mã định danh sản phẩm. Lớp này giúp nhận diện đối tượng hoặc truy cập thông tin liên quan.

Lớp 2 – Dữ liệu

Đây là thông tin được ghi nhận trong quá trình sản xuất và lưu chuyển, chẳng hạn:

• Nguyên liệu và nhà cung cấp;
• Cơ sở, thời gian và lô sản xuất;
• Các công đoạn chế biến;
• Thông tin lưu kho, vận chuyển;
• Đơn vị tiếp nhận và phân phối;
• Số lượng và thời điểm giao nhận.

Phạm vi dữ liệu cần thiết phụ thuộc vào loại thực phẩm, đặc điểm chuỗi cung ứng và mục tiêu truy xuất.

Lớp 3 – Liên kết và kiểm chứng

Dữ liệu phải được kết nối giữa các mắt xích để có thể lần theo dòng sản phẩm, đồng thời có cơ sở để kiểm tra tính chính xác.

Đây cũng là hướng tiếp cận được thể hiện trong các tiêu chuẩn truy xuất của GS1 – Traceability Standards, với trọng tâm là nhận diện, ghi nhận và chia sẻ dữ liệu trong chuỗi cung ứng.

Nếu chỉ có mã QR mà thiếu dữ liệu hoặc không liên kết được thông tin giữa các công đoạn, khả năng truy xuất thực tế sẽ rất hạn chế.

3. Không chỉ QR code, Dữ liệu truy xuất phải trả lời được những câu hỏi nào?

Một hệ thống truy xuất không nhất thiết phải thu thập mọi thông tin có thể có. Điều quan trọng là dữ liệu phải đủ để xác định và theo dõi sản phẩm trong phạm vi cần quản lý.

Có thể bắt đầu bằng những câu hỏi cơ bản:

• Ai? Ai cung cấp nguyên liệu, sản xuất, vận chuyển hoặc phân phối?
• Cái gì? Nguyên liệu nào, sản phẩm nào, lô nào, số lượng bao nhiêu?
• Ở đâu? Sản phẩm được tiếp nhận, sản xuất, lưu kho hoặc phân phối ở đâu?
• Khi nào? Các hoạt động tiếp nhận, sản xuất, xuất kho và giao hàng diễn ra khi nào?

Những câu hỏi này giúp xác định các dữ liệu cần ghi nhận tại từng mắt xích.

Trong thực tế, Tiêu chuẩn truy xuất toàn cầu của GS1 (GS1 Global Traceability Standard) cung cấp cách tiếp cận có hệ thống đối với việc xác định, ghi nhận và chia sẻ thông tin truy xuất giữa các bên trong chuỗi cung ứng.

Mục tiêu không phải là tích lũy dữ liệu cho thật nhiều, mà là tạo ra một dòng thông tin đủ rõ ràng để theo dõi và kiểm chứng hành trình của sản phẩm.

4. Không chỉ QR code mà Dữ liệu phải gắn với đúng sản phẩm, đúng lô hàng

Hãy hình dung một lô thực phẩm có nguy cơ không bảo đảm an toàn.

Nếu doanh nghiệp chỉ xác định được sản phẩm thuộc một nhà máy nhất định, phạm vi xử lý vẫn có thể rất rộng.

Ngược lại, nếu dữ liệu cho phép liên kết:

Nguyên liệu A → Lô sản xuất B → Lô thành phẩm C → Kho D → Nhà phân phối E → Điểm bán F

thì doanh nghiệp có cơ sở để xác định những lô hàng liên quan và các địa điểm đã tiếp nhận sản phẩm.

Khả năng này đặc biệt quan trọng khi cần điều tra nguyên nhân, khoanh vùng sự cố hoặc thu hồi thực phẩm.

Theo cách tiếp cận của FAO về truy xuất và thu hồi thực phẩm, truy xuất và thu hồi là những thành phần quan trọng của hệ thống kiểm soát thực phẩm.

Dữ liệu truy xuất giúp việc xác định sản phẩm liên quan và triển khai biện pháp xử lý có cơ sở hơn.

5. Không chỉ QR code và Dữ liệu nhiều chưa chắc đã là dữ liệu tốt

Một hệ thống có thể chứa rất nhiều thông tin nhưng vẫn không có giá trị nếu dữ liệu không đầy đủ, thiếu nhất quán, không được cập nhật hoặc không thể liên kết giữa các mắt xích.

Đáng lưu ý, dữ liệu được ghi nhận không mặc nhiên đồng nghĩa với dữ liệu đã được xác minh.

Ví dụ, một mã QR hiển thị thông tin nguyên liệu có nguồn gốc từ vùng X. Để đánh giá độ tin cậy, cần xem xét thông tin đó được ghi nhận từ đâu, ai chịu trách nhiệm, có hồ sơ đối chiếu hay không và có thể kiểm tra khi phát sinh nghi vấn hay không.

Vì vậy, một hệ thống truy xuất có giá trị cần chú trọng ba yếu tố:

Tính đầy đủ – Tính liên kết – Khả năng kiểm chứng.

Đây là cơ sở để dữ liệu truy xuất phục vụ quản lý, thay vì chỉ dừng lại ở việc cung cấp thông tin mang tính giới thiệu.

6. Không chỉ QR Code mới có thể tự chứng minh thông tin là đúng

Tạo một mã QR là việc tương đối đơn giản. Nhưng tạo mã và chứng minh thông tin phía sau mã là chính xác lại là hai vấn đề hoàn toàn khác nhau.

Một mã QR có thể dẫn đến trang web được thiết kế chuyên nghiệp, trình bày đầy đủ hình ảnh, thông tin sản phẩm và các cam kết về chất lượng. Tuy nhiên, hình thức trình bày không tự chứng minh tính xác thực của những thông tin đó.

Muốn đánh giá độ tin cậy, cần xem xét:

• Thông tin được cung cấp bởi ai?
• Có hồ sơ hoặc dữ liệu gốc để đối chiếu không?
• Dữ liệu có nhất quán giữa các công đoạn không?
• Có cơ chế phát hiện và xử lý thông tin sai lệch không?
• Khi có nghi vấn, cơ quan quản lý hoặc bên liên quan có thể kiểm tra được không?

Đặc biệt, mã QR có thể bị sao chép hoặc sử dụng lại trên những sản phẩm không tương ứng. Vì vậy, quét được mã không đồng nghĩa với xác thực được sản phẩm.

Truy xuất nguồn gốc cần được đặt trong một hệ thống quản lý có cơ chế kiểm soát dữ liệu và xác minh thông tin phù hợp.

7. Không chỉ QR Code, truy xuất cần hệ sinh thái dữ liệu

Truy xuất nguồn gốc không nên được nhìn nhận đơn thuần như một giải pháp công nghệ gắn trên bao bì. Đó là một hệ thống thông tin phục vụ toàn bộ chuỗi thực phẩm.

Mỗi mắt xích cần ghi nhận những dữ liệu phù hợp với hoạt động của mình, đồng thời bảo đảm khả năng trao đổi và liên kết thông tin với các bên liên quan.

Khi dữ liệu được tổ chức tốt, hệ thống truy xuất có thể hỗ trợ:

Truy xuất → Xác minh → Phát hiện bất thường → Cảnh báo → Thu hồi → Phòng ngừa

Đây là bước chuyển từ việc sử dụng QR Code để người tiêu dùng xem thông tin sang việc khai thác dữ liệu nhằm hỗ trợ quản lý rủi ro.

Tuy nhiên, truy xuất không tự thay thế các hoạt động kiểm tra, giám sát, kiểm nghiệm hoặc những biện pháp kiểm soát an toàn thực phẩm khác. Giá trị của nó nằm ở khả năng cung cấp thông tin phục vụ những hoạt động đó.

KẾT LUẬN: QR Code là phương tiện, dữ liệu mới là nền tảng

Trong quản lý an toàn thực phẩm, không nên đánh đồng “có QR Code” với “có hệ thống truy xuất nguồn gốc hiệu quả”.

Một mã QR có thể giúp người tiêu dùng tiếp cận thông tin nhanh chóng. Nhưng để theo dõi được hành trình của sản phẩm, hệ thống cần dữ liệu phù hợp, khả năng liên kết giữa các mắt xích và cơ chế kiểm chứng đáng tin cậy.

Nói cách khác, QR Code là một phương tiện công nghệ; còn truy xuất nguồn gốc là một năng lực quản lý dựa trên dữ liệu.

Khi dữ liệu truy xuất được kết nối với hoạt động giám sát, xác minh và cảnh báo, nó có thể góp phần nâng cao hiệu quả kiểm soát rủi ro trong toàn bộ chuỗi thực phẩm.

QR Code là phương tiện. Dữ liệu là nền tảng. Khả năng kiểm chứng tạo nên giá trị của truy xuất.

TRI THỨC ATTP 

Chuyên đề (Series): TRUY XUẤT NGUỒN GỐC VÀ CHỐNG GIAN LẬN THỰC PHẨM 

[Kỳ 1]: TRUY XUẤT NGUỒN GỐC LÀ GÌ?

[Kỳ 2]: MỘT LÔ THỰC PHẨM ĐƯỢC TRUY XUẤT NHƯ THẾ NÀO?